मल्टी सिटी चेक: नियम आणि प्रक्रिया
हे मार्गदर्शक ‘मल्टी सिटी चेक’ (MCC) च्या धोरणावर आधारित आहे, ज्यात चेक जारी करणे, संकलन करणे आणि अनादर यासंबंधीच्या सर्व महत्त्वाच्या नियमांचा समावेश आहे. हे तुम्हाला तुमच्या बँकिंग व्यवहारांबद्दल अधिक माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यास मदत करेल.
मल्टी सिटी चेक (MCC) धोरण
मल्टी सिटी चेक (MCC) म्हणजे असा चेक जो बँकेच्या भारतातील कोणत्याही शाखेत ‘अट पार’ (at par) भरता येतो. या विभागात MCC जारी करण्यासंबंधीचे नियम, मर्यादा आणि सुरक्षा वैशिष्ट्ये स्पष्ट केली आहेत.
MCC म्हणजे काय?
MCC हा ग्राहकाने जारी केलेला चेक असतो जो भारतातील एसबीआयच्या (SBI) कोणत्याही शाखेत ‘अट पार’ भरता येतो. CTS 2010 मानकांनुसार जारी केलेले चेक आता सर्व शाखांमध्ये स्वीकारले जातात.
MCC जारी करण्याचे निकष
- सर्व शाखांना MCC जारी करण्याचा अधिकार आहे.
- वैध नोंदणीकृत मोबाईल नंबर असलेले चेक-ऑपरेटेड खाते असलेले सर्व ग्राहक MCC मिळण्यास पात्र आहेत.
- चेकबुक जारी करण्याची विनंती फक्त पूर्ण KYC (Know Your Customer) अनुरूप खात्यांमध्येच स्वीकारली जाईल.
MCC वरील मर्यादा
होम शाखेत (Home Branch) देय असलेल्या MCC रकमेवर कोणतीही मर्यादा नाही. तसेच, नॉन-होम शाखांमध्ये (Non-Home Branches) हस्तांतरण व्यवहारांसाठी रकमेवर कोणतीही मर्यादा लागू नाही.
*शाखा व्यवस्थापकाच्या विवेकबुद्धीनुसार, खात्याच्या विनंतीनुसार MCC मर्यादांशिवाय जारी केले जाऊ शकतात.
MCC सुरक्षा वैशिष्ट्ये
फसवणूक कमी करण्यासाठी MCC मध्ये अनेक सुरक्षा वैशिष्ट्ये समाविष्ट केली आहेत:
- CTS इंडिया वॉटरमार्क पेपर (प्रकाशात दिसतो).
- VOID पॅन्टोग्राफ (फोटोकॉपी आणि स्कॅन केलेल्या प्रतिमांमध्ये स्पष्ट दिसतो).
- UV शाईमध्ये बँकेचा लोगो (UV स्कॅनरमध्ये दिसतो).
- मायक्रो लेटरिंग, नवीन रुपयाचे चिन्ह, मानक फील्ड प्लेसमेंट.
- अतिरिक्त सुरक्षा वैशिष्ट्ये: फ्युजिटिव्ह बॅकग्राउंड, ब्लॅक बॉक्समध्ये रिव्हर्स प्रिंट केलेला खाते क्रमांक, व्हेरिएबल फील्डमध्ये UV बँड (पैसे घेणाऱ्याचे नाव, रक्कम) आणि यादृच्छिक अल्फा न्यूमेरिक कोड/की.
चेक भरणे (Payment of Cheques)
चेक भरण्यापूर्वी बँक काही प्राथमिक तपासण्या करते. या विभागात चेक भरण्याची प्रक्रिया आणि ‘पॉझिटिव्ह पे सिस्टम’ (PPS) बद्दल माहिती दिली आहे.
चेकची प्राथमिक तपासणी
- बँकेचा लोगो आणि नाव UV दिव्याखाली तपासणे.
- चेक वैध कालावधीत आहे का हे तपासणे.
- शब्द आणि अंकांमध्ये रक्कम समान आहे का हे तपासणे.
- सही जुळते का हे तपासणे.
- ₹ २५,०००/- वरील सर्व चेकसाठी फ्युजिटिव्ह इंक / वॉटर ड्रॉपलेट चाचणी.
- ₹ ५०,०००/- वरील सर्व चेकसाठी अल्ट्राव्हायोलेट लॅम्प चाचणी.
- ₹ २.०० लाख वरील चेकसाठी ग्राहकाशी संपर्क साधणे.
पॉझिटिव्ह पे सिस्टम (PPS)
PPS ही एक प्रणाली आहे जिथे चेक जारी करणारा ग्राहक बँकेला चेकचे तपशील (चेक नंबर, तारीख, रक्कम, पैसे घेणाऱ्याचे नाव) कळवतो. जेव्हा चेक पेमेंटसाठी सादर केला जातो, तेव्हा बँकेतील तपशील भौतिक चेकवरील तपशीलांशी जुळवले जातात.
- ही सुविधा शाखा आणि इंटरनेट बँकिंग, मोबाईल बँकिंग (YONO) द्वारे उपलब्ध आहे.
- PPS अनुरूप चेकच वाद निवारण यंत्रणेअंतर्गत स्वीकारले जातील.
चेक थांबवण्याची सुविधा (Stop Payment)
- बँक जारी केलेल्या चेकसाठी ‘स्टॉप पेमेंट’ सूचना स्वीकारते, जर चेक अद्याप बँकेने भरला नसेल.
- ही विनंती लेखी स्वरूपात किंवा इंटरनेट बँकिंग/YONO द्वारे ऑनलाइन करता येते.
- चुकीने लिहिलेले आणि रद्द केलेले चेकची माहिती बँकेला दिल्यास, त्यावर कोणतेही शुल्क आकारले जात नाही.
चेक संकलन धोरण (Cheque Collection Policy)
या विभागात आउटस्टेशन चेक आणि आंतरराष्ट्रीय चेकच्या संकलनासाठी वेळ मर्यादा आणि विलंबित संकलनासाठी लागू होणारे व्याज याबद्दल माहिती दिली आहे.
आउटस्टेशन इन्स्ट्रुमेंट्सच्या संकलनासाठी वेळ मर्यादा
CTS-ग्रिड आधारित क्लिअरिंग प्रणालीमुळे, आउटस्टेशन चेक संकलनासाठी वेळ मर्यादा खालीलप्रमाणे आहे:
| संकलनाचे ठिकाण | SBI शाखा | इतर बँकांच्या शाखा |
|---|---|---|
| मेट्रोपॉलिटन केंद्रे / प्रमुख ‘अ’ श्रेणी शहरे | ६ दिवस | ७ दिवस |
| वरील केंद्रे आणि राज्य राजधानी / क्षेत्र I शहरे | ८ दिवस | १० दिवस |
| इतर सर्व केंद्रे | १० दिवस | १४ दिवस |
विलंबित संकलनासाठी व्याज
जर वर नमूद केलेल्या वेळेच्या मर्यादेपलीकडे चेक संकलित होण्यास विलंब झाल्यास, बँक ग्राहकांना व्याज देईल. हे व्याज ग्राहकांच्या मागणीशिवाय दिले जाईल.
- **सामान्य विलंब:** बचत बँक दराने व्याज दिले जाईल.
- **१४ दिवसांपेक्षा जास्त विलंब:** मुदत ठेवीसाठी लागू असलेल्या दराने किंवा बचत बँक दराने (जो जास्त असेल तो) व्याज दिले जाईल.
- **९० दिवसांपेक्षा जास्त विलंब (असाधारण विलंब):** संबंधित मुदत ठेव दरापेक्षा २% जास्त दराने व्याज दिले जाईल.
- किमान ₹ २५/- व्याज दिले जाईल.
ट्रान्झिटमध्ये हरवलेले चेक/इन्स्ट्रुमेंट्स
जर संकलनासाठी स्वीकारलेला चेक ट्रान्झिटमध्ये किंवा क्लिअरिंग प्रक्रियेत हरवला, तर बँक त्वरित खातेदाराला सूचित करेल आणि डुप्लिकेट इन्स्ट्रुमेंट मिळवण्यासाठी मदत करेल.
- विलंब झाल्यास, निर्धारित संकलन कालावधीच्या पलीकडील कालावधीसाठी व्याज दिले जाईल.
- डुप्लिकेट चेक/इन्स्ट्रुमेंट मिळवण्यासाठी ग्राहकाला लागणारे वाजवी शुल्क (जास्तीत जास्त ₹ २५०/-) बँक परत करेल.
चेक अनादर आणि अयशस्वी NACH
या विभागात चेक अनादराची विविध कारणे, वारंवार होणाऱ्या अनादरासाठी धोरण आणि अयशस्वी NACH व्यवहारांबद्दल माहिती दिली आहे.
वारंवार चेक अनादर आणि अयशस्वी NACH हाताळणे
आर्थिक शिस्त लागू करण्यासाठी, जर एका आर्थिक वर्षात ४ वेळा निधीच्या कमतरतेमुळे चेक/NACH अनादर झाला, तर कोणतेही नवीन चेकबुक जारी केले जाणार नाही.
- बँक बचत खाते/चालू खाते बंद करण्याचा विचार करू शकते, ग्राहकाला योग्य नोटीस दिल्यानंतर.
- तिसऱ्यांदा अनादर झाल्यास, ग्राहकाला एसएमएस (SMS) किंवा ईमेलद्वारे (email) सावधगिरीचा सल्ला (Cautionary Advice) पाठवला जाईल.
- NACH (National Automated Clearing House) ही NPCI (National Payments Corporation of India) द्वारे चालवली जाणारी एक पेमेंट प्रणाली आहे.
- निधीच्या कमतरतेमुळे NACH अयशस्वी झाल्यास, बँक ग्राहकाला सूचित करेल आणि वारंवार अयशस्वी झाल्यास आदेश रद्द करण्याचा विचार करू शकते.