दस्तऐवज नोंदणीमधील फसवणूक: काय काळजी घ्यावी?

राज्य शासनाने “एक राज्य एक नोंदणी” हा महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रम सुरू केला आहे. यामुळे एकाच जिल्ह्यातील कोणत्याही भागातील दस्तऐवज त्या जिल्ह्यातील कोणत्याही दुय्यम निबंधक कार्यालयात नोंदणी करण्याची सुविधा नागरिकांना मिळाली आहे. ही सुविधा काही ठराविक दस्तऐवजांसाठी सुरू करण्यात आली आहे.

परंतु, दस्तऐवज नोंदणीमध्ये काही गैरप्रकार आणि अनियमितता होत असल्याचे शासनाच्या निदर्शनास आले आहे. या ॲपद्वारे आपण या फसवणुकीच्या प्रकारांबद्दल आणि त्यावर कसे प्रतिबंध घालावा याबद्दल जाणून घेऊया.

गैरप्रकारांचे प्रकार (फसवणूक कशी होते?)

• बनावट व्यक्तींचा वापर: दस्तऐवज नोंदणी करताना बनावट व्यक्तींना उभे करून नोंदणी करून घेणे.
• मृत व्यक्तींना जिवंत दाखवणे: मृत व्यक्तींना जिवंत असल्याचे दाखवून दस्तऐवज नोंदणी करून घेणे.
• शेतकऱ्यांची फसवणूक: शेतकऱ्यांच्या, विशेषतः डोंगरी भागातील मोठ्या प्रकल्पांच्या लगतच्या जमिनी शेतकऱ्यांची फसवणूक करून खरेदी व विक्री करणे.
• मालमत्तेचे बेकायदेशीर हस्तांतरण: एकाच कुटुंबातील मालमत्तेचे हिस्से निश्चित नसताना एका भावाने कुटुंबातील व्यक्तीचे हिस्से विकणे.
• सामायिक मालमत्तेत लीज डीड: सामायिक मालकीच्या इमारतीत एकाच हिस्सेदाराने लीज डीड करणे.
• बेकायदा बांधकामांची विक्री: रेरा (RERA) नोंदणीकृत नसणारे बेकायदा बांधकामातील फ्लॅट्स व प्लॉट विक्री करणे.
• सरकारी नावावरील जमिनीची नोंदणी: ७/१२ उताऱ्यावर इतर अधिकारात सरकारचे नाव असतानाही दस्तऐवज नोंदणी करणे.
• भूसंपादित जमिनींची नोंदणी: भूसंपादनाचे सरकारी शिक्के पडलेले असताना दस्तऐवज नोंदणी करणे.
• धर्मादाय संस्थांच्या मिळकतींची विक्री: धर्मादाय संस्थांच्या मिळकती विकणे किंवा भाड्याने देणे, यासाठी धर्मादाय आयुक्तांची परवानगी आवश्यक असतानाही विश्वस्तांनी अधिकार नसताना असे व्यवहार करणे.
• देवस्थान जमिनींचे बेकायदा दस्त: देवस्थानच्या जमिनी पुजारी/गुरव यांच्या नावावर असल्याने त्याचे बेकायदा दस्तऐवज करणे.
• मोबदला न देता नोंदणी: अडाणी व निरक्षर लोकांना धनादेश (चेक) न देता, दस्तऐवजामध्ये मोबदला नमूद नसणे.
• कमी मुद्रांक शुल्क: दस्तऐवजास योग्य मुद्रांक लावलेला नसणे, कमी मुद्रांक शुल्काचे दस्तऐवज नोंदवून शासनाचा महसूल बुडवणे.
• सोसायटीच्या सामान्य जागांची विक्री: सहकारी गृहरचना संस्थांच्या जमिनीत साईड मार्जिनची जागा, इमारतीचे कॉमन पार्किंग, व्हिजिटर्स पार्किंग, बेसमेंट, टेरेस यांची विक्रीचे दस्तऐवज करणे, विकसक व सोसायटी चेअरमन/सेक्रेटरी यांनी विकणे.

काय काळजी घ्यावी? (प्रतिबंधात्मक उपाय)

• नियम व तरतुदींचे पालन: दस्तऐवज नोंदणी करताना महाराष्ट्र मुद्रांक अधिनियम, १९५८, नोंदणी अधिनियम, १९०८ मधील सर्व तरतुदी, महाराष्ट्र नोंदणी नियम, १९६१ आणि महाराष्ट्र राज्य व केंद्र शासनाचे इतर अधिनियम, नियम तसेच नोंदणी महानिरीक्षक कार्यालयाने वेळोवेळी निर्गमित केलेल्या परिपत्रकांतील सूचनांचे काटेकोरपणे पालन करा.
• योग्य मुद्रांक शुल्क: दस्तास कमी मुद्रांक शुल्क आकारणी होणार नाही आणि शासनाचा महसूल बुडणार नाही याची विशेष दक्षता घ्या.
• नागरिकांचे संरक्षण: दस्तऐवज नोंदणी करताना गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या व्यक्तींकडून नागरिक व शेतकरी यांची फसवणूक होणार नाही याची काळजी घ्या.
• गुन्हे दाखल करणे: ज्या प्रकरणात नोंदणी अधिनियमातील कलम ८२ व ८३ नुसार कार्यवाही करणे आवश्यक असल्याचे निष्पन्न झाल्यास, अशा प्रकरणात दोषींविरूद्ध ७ दिवसांत गुन्हा दाखल करण्याची कार्यवाही करा.
• तपासणी आणि अहवाल: सह जिल्हा निबंधक वर्ग-१ तथा मुद्रांक जिल्हाधिकारी यांनी त्यांच्या अधिनस्त दुय्यम निबंधक कार्यालयांची तपासणी करून प्रत्येक १५ दिवसांनी शासनास अहवाल सादर करावा.
• प्रभावी उपाययोजना: दस्तऐवज नोंदणीमध्ये होणाऱ्या विविध गैरप्रकारांचे प्रकार, स्वरूप व कार्यपद्धती लक्षात घेऊन प्रभावी उपाययोजना करा.