ग्रीन रुद्राक्ष चॅरिटेबल ट्रस्ट - माहिती

परिचय

"ग्रीन रुद्राक्ष चॅरिटेबल ट्रस्ट" ची स्थापना सामाजिक बांधिलकी आणि निसर्गप्रेमातून झाली आहे. या ट्रस्टचा मुख्य उद्देश पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक विकास, शैक्षणिक प्रगती, वैद्यकीय सेवा, महिला सबलीकरण, कला आणि क्रीडा क्षेत्रांना प्रोत्साहन देणे आहे. समाजातील गरजू घटकांना मदत करून त्यांना विकासाच्या प्रवाहात आणणे आणि एक सुदृढ व प्रगल्भ समाज घडवणे हे ट्रस्टचे ध्येय आहे. हा विभाग ट्रस्टच्या स्थापनेमागील भूमिका आणि व्यापक दृष्टिकोन स्पष्ट करतो.

ट्रस्टची नोंदणी पुणे येथे झाली असून, तिचे कार्यक्षेत्र संपूर्ण महाराष्ट्र राज्य आहे. ट्रस्टचे आर्थिक वर्ष १ एप्रिल ते ३१ मार्च असे असते.

उद्दिष्ट्ये

ट्रस्टची उद्दिष्ट्ये विविध सामाजिक आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रांमध्ये विस्तारलेली आहेत. खालील तक्ता ट्रस्टच्या कार्याची व्यापकता दर्शवतो. प्रत्येक उद्दिष्टावर क्लिक करून आपण त्याबद्दल सविस्तर माहिती मिळवू शकता. या विभागात, ट्रस्ट कोणत्या विविध मार्गांनी समाजात सकारात्मक बदल घडवू इच्छितो, याची कल्पना येते. तसेच, उद्दिष्टांच्या संख्येनुसार कार्याचे वितरण कसे आहे, हे डोनट चार्टद्वारे दर्शवले आहे.

सामाजिक

समाजातील सर्वात गरीब घटकांना सर्व प्रकारची मदत मिळवून देऊन त्यांना स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यास सर्वतोपरी मदत करणे व त्यासाठी विविध योजना राबविणे.
अस्पृश्यता निवारणात्मक कार्यक्रमा बाबत माहिती देणे व त्यातून त्यांचा सर्वांगीण विकास करणे.
निरनिराळ्या राष्ट्रीय उत्सवांचे आयोजन करणे, समाजामध्ये सर्वधर्मसमभाव, भाईचारा, राष्ट्रप्रेम इ. भावना जोपासण्यासाठी समाज प्रबोधन करणे.
अनिष्ठ प्रथा, अंधश्रध्दा, निरक्षरता, व्यसनाधीनता, कुटुंब नियोजन, पर्यावरण, पाणीप्रश्न इ. ज्वलंत प्रश्नांबाबत जनजागरणाचे अभियान हाती घेणे.
सार्वजनिक स्वच्छता, सामाजिक वनीकरण यासारखे उपक्रम हाती घेणे, पुर, भुकंप, वादळ इ. आपदग्रस्तांना मदत करणे.
गरजू मुलींना व महिलांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे.
गरीब व अनाथ युवतींची लग्न सामूहिक पध्दतीने करणे, गोरगरीबांना अन्न, वस्त्र, निवारा देणे, संजय निराधार योजना राबविणे.
समाजातील बेरोजगार युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे, व्यसनमुक्ती केंद्र उभा करणे, व्यसनमुक्ती शिबीरे अयोजित करणे.
वृध्दाश्रमाची स्थापना करून ते चालविणे.
महिला सबलीकरणाच्या दृष्टीने विविध व्यवसायीक शिक्षणक्रम राबविणे.
विधवा व विधुर यांचे विवाह संपन्न करून देण्यास मदत करणे.
अनेक समविचारी संस्था, व्यक्ती यांचेशी संलग्नता करून संस्थेचे ध्येय उद्दिष्टे राबविण्यासाठी प्रयत्न करणे.

शैक्षणिक

लोकांना शिक्षणाचे महत्व पटवुन देणे, शिक्षणाचा प्रचार व प्रसार करणे.
बालवाडी, प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च माध्यमिक, महाविद्यालय, नाईट स्कुल, इंजिनिअरिंग कॉलेज, शिक्षण शास्त्र, कृषीविद्यालय, कौशल्य विकास अभ्यासक्रम सुरू करणे.
डिजीटल क्लासरूम्सची सुविधा निर्माण करणे, ऑनलाईन डिजीटल क्लासेस घेणे.
वसतीगृहे, सार्वजनिक वाचनालये, कोंचिग क्लासेस, शिष्यवृत्ती देणे, दत्तक पालक योजना तयार करणे.
अभ्यासिका, पुस्तकपेढी सुरू करणे, केंद्र व राज्यशासनाच्या ग्रंथालय योजना सुरू करणे.
विद्यार्थ्यांच्या सुप्त गुणांचा विकास करणे, गरीब, हुशार व होतकरू विद्यार्थ्यांना सहाय्य करणे.
एम.पी.एस.सी व यु.पी.एस.सी. बाबत मार्गदर्शन करणे.
विविध विषयांवर मेळावे, संमेलन, परिसंवाद, शिक्षण व कृषी विषयक प्रदर्शने व कार्यशाळा आयोजित करणे.
अनाथ व गोरगरीबांच्या मुला मुलींसाठी शिक्षणासाठी मदत करणे, विविध शिष्यवृत्या देणे, अनाथालय सुरू करणे.
प्रौढांसाठी साक्षरता वर्ग सुरु करणे, स्त्रियांना साक्षर करणे.
अपंग, मुकबधीर व अंधशाळा सुरू करणे, त्यांना व्यावसायाभिमुख शिक्षणाचे मार्गदर्शन देणे.

विश्वस्त रचना व कार्ये

ट्रस्टचा कारभार सुरळीत चालण्यासाठी एक कार्यक्षम विश्वस्त मंडळ कार्यरत आहे. या विभागात विश्वस्त मंडळाची रचना, सभासदांची संख्या, त्यांची निवड प्रक्रिया आणि पदाधिकाऱ्यांची (अध्यक्ष, सचिव, खजिनदार) कर्तव्ये व अधिकार याबद्दल माहिती दिली आहे. ट्रस्टच्या दैनंदिन कामकाजापासून ते धोरणात्मक निर्णयांपर्यंत विश्वस्त मंडळाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते.

विश्वस्त मंडळाची रचना

प्रथम विश्वस्त मंडळ ३ सभासदांचे असेल: श्री. प्रेम भागचंद परदेशी (अध्यक्ष), श्री. जितेंद्र हरमोहन जुनेजा (सचिव), श्री. आनंद सुरेश मोळे (खजिनदार). विश्वस्त मंडळ कमीत कमी ०३ व जास्तीत जास्त ०५ विश्वस्तांचे राहील. प्रथम विश्वस्त मंडळ कायमस्वरूपी असेल. रिक्त जागा आजीव सभासदांमधून बहुमताने भरण्याचा अधिकार विश्वस्त मंडळास राहील.

पदाधिकाऱ्यांची कामे व अधिकार

अध्यक्ष:

सर्व सभांचे आयोजन, नियोजन व अध्यक्षपद भूषविणे.
न्यासाच्या कामकाजावर देखरेख करणे.
अंमलबजावणी करणे, सूचना देणे.
एकजूट राखणे, निर्णायक मत देण्याचा अधिकार.

सचिव:

दैनंदिन कामकाज पाहणे.
सभांच्या सूचना काढणे, वृत्तांत ठेवणे.
पत्रव्यवहार व दप्तर सांभाळणे.
जमा-खर्चावर व जंगम मालमत्तेवर नियंत्रण ठेवणे.
नोकर वर्गाची नेमणूक व नियंत्रण.

खजिनदार:

निधीचा हिशेब सुव्यवस्थित ठेवणे.
दैनंदिन जमा खर्च ठेवणे, अंदाजपत्रक तयार करणे.
हिशोब, ताळेबंद पत्रक तयार करणे, लेखापरिक्षण करून घेणे.
दैनंदिन खर्चासाठी स्वतःकडे रोख रक्कम (उदा. रु. २०००/-) ठेवणे.

विश्वस्त मंडळाच्या सभा वर्षातून किमान ३ वेळा घेतल्या जातील. सभेची सूचना ७ दिवस अगोदर दिली जाईल. गणसंख्या १/३ राहील.

सभासदत्व व नियम

ट्रस्टच्या कार्यात सहभागी होऊ इच्छिणाऱ्या व्यक्तींसाठी सभासदत्वाची तरतूद आहे. या विभागात सभासदत्वाचे प्रकार, त्यासाठीची पात्रता, अर्ज प्रक्रिया आणि सभासदत्व रद्द होण्याच्या अटी स्पष्ट केल्या आहेत. ट्रस्टच्या नियमांचे पालन करणे सर्व सभासदांसाठी बंधनकारक असते.

सभासदत्वाचे प्रकार

१. आजिव सभासद: न्यासास एकरकमी रु. ५,०००/- (संस्थापक सभासदांसाठी रु. १०००/-) देणाऱ्या व १८ वर्षे पूर्ण असणाऱ्या व्यक्तीस. आजिव सभासदांना विश्वस्त होता येईल.

२. सर्वसाधारण सभासद: न्यासास रु. ५००/- वार्षिक फी देणाऱ्या व १८ वर्षे पूर्ण असणाऱ्या व्यक्तीस.

सभासद फी मध्ये वेळोवेळी बदल करण्याचे अधिकार विश्वस्त मंडळास राहतील.

सभासदत्व रद्द होण्याची कारणे

सलग तीन सभांना गैरहजर राहिल्यास (परवानगीशिवाय).
लेखी राजीनामा दिल्यास, मृत्यू झाल्यास, मानसिक दुर्बलता आल्यास.
फौजदारी अथवा नैतिक अधपतनाच्या गुन्ह्याखाली दोषी ठरल्यास.
न्यासाच्या हितास बाधा येईल असे कृत्य केल्यास.

इतर माहिती

या विभागात ट्रस्टच्या आर्थिक व्यवहार, मालमत्ता व्यवस्थापन आणि कायदेशीर बाबींसंबंधी काही महत्त्वाच्या तरतुदी दिल्या आहेत. ट्रस्टचे कार्य पारदर्शक आणि नियमांनुसार चालावे यासाठी या तरतुदी महत्त्वाच्या आहेत. यामध्ये बँकेतील व्यवहार, कर्ज घेण्याची प्रक्रिया, मालमत्ता खरेदी-विक्री आणि ट्रस्ट विसर्जित करण्यासंबंधी नियम समाविष्ट आहेत.

बँकेचे व्यवहार

न्यासाचे नावे कोणत्याही राष्ट्रीयकृत अथवा सहकारी बँकेत स्वतंत्र खाते उघडून व्यवहार करण्यात येतील. बँक खाते अध्यक्ष व खजिनदार यांच्या संयुक्त सहीने चालवले जाईल.

कर्ज किंवा ठेवी

न्यासाला कायदेशीर मार्गाने कर्ज किंवा ठेवी घेता येतील, त्यासाठी मा. धर्मादाय आयुक्त, पुणे यांची परवानगी आवश्यक असेल (मुंबई सार्वजनिक विश्वस्त व्यवस्था अधिनियम, १९५० चे कलम ३६अ (३) अन्वये).

स्थावर मालमत्ता खरेदी व विक्री

आवश्यक वाटल्यास स्थावर मिळकत खरेदी करता येईल किंवा विकता येईल. यासाठी मा. धर्मादाय आयुक्त, पुणे यांची पूर्व परवानगी आवश्यक असेल (कलम ३६ (३) (१) अन्वये).

विश्वस्त व्यवस्था विसर्जित करणे

भविष्यात न्यास विसर्जित करण्याची गरज भासल्यास, कायद्यानुसार विश्वस्त मंडळ ठराव पारित करून विसर्जन करू शकेल. उर्वरित मिळकत, निधी व पैसा समान उद्देश असलेल्या चॅरिटेबल न्यासाला देण्यात येईल आणि आयकर कायदा १९६१ मधील कलम १२अ अन्वये नोंदणी केली जाईल. कोणतीही मिळकत विश्वस्तांना मिळणार नाही.